Na czym polegają ujemne stopy procentowe i kiedy się je wprowadza?

Ujemne stopy procentowe to narzędzie polityki pieniężnej, które może zaskakiwać – bo zamiast nagradzać za oszczędzanie, może wręcz za nie… karać. W artykule wyjaśniamy, kiedy i dlaczego się je stosuje oraz jakie skutki mogą mieć dla Twojego portfela i całej gospodarki.

• Ujemne stopy procentowe oznaczają, że banki (a czasem także klienci) mogą płacić za przechowywanie pieniędzy, zamiast otrzymywać odsetki.

• Są wprowadzane w czasie deflacji lub niskiej inflacji, by pobudzić konsumpcję, inwestycje i osłabić krajową walutę.

• Długotrwałe utrzymywanie ujemnych stóp może prowadzić do ryzykownych inwestycji, bańki cenowej i problemów dla sektora bankowego.

• Polska dotąd nie wprowadziła ujemnych stóp, ale doświadczenia takich krajów jak Szwecja, Dania czy Japonia pokazują, że jest to realne narzędzie walki z kryzysem.

Czym są ujemne stopy procentowe?

Ujemne stopy procentowe to sytuacja, w której główna stopa procentowa ustalana przez bank centralny spada poniżej zera. Oznacza to, że banki komercyjne, zamiast zarabiać na przechowywaniu pieniędzy w banku centralnym, muszą za to… dopłacać.

Przełóżmy to na prosty przykład. Wyobraź sobie, że zamiast otrzymać odsetki za trzymanie pieniędzy na koncie, Twój bank co miesiąc pobiera drobną opłatę. Dla klientów detalicznych taka praktyka jest bardzo rzadko stosowana, ale dla dużych instytucji finansowych – już niekoniecznie.

Czy stopy procentowe mogą być ujemne? Tak – i to nie tylko w teorii. Przykłady z Europy czy Japonii pokazują, że w odpowiednich warunkach gospodarczych ujemne stopy stają się realnym narzędziem stymulowania koniunktury.

Co oznaczają ujemne stopy procentowe?

Z perspektywy gospodarki ujemne stopy procentowe oznaczają zniechęcenie do oszczędzania i motywowanie do wydawania oraz inwestowania pieniędzy. Jeśli trzymanie środków w banku przynosi straty, bardziej opłaca się wydać je na konsumpcję, kupić akcje, obligacje czy zainwestować w rozwój firmy.

Dla konsumentów oznacza to często:

• niższe oprocentowanie lokat i rachunków oszczędnościowych,

• tańsze kredyty,

• większą presję na szukanie zysków poza sektorem bankowym.

Na co wpływa wartość poszczególnych stóp procentowych?

Stopy procentowe mają wpływ na regulowanie gospodarki kraju. Są mechanizmem pozwalającym na hamowanie inflacji, ponieważ oddziałują na wartość pieniądza. Mają znaczenie dla utrzymania tego zjawiska na założonym przez RPP poziomie i dla stabilności polskiej waluty. Poszczególne stopy procentowe odgrywają inną rolę:

• Stopa referencyjna – określa minimalną cenę zakupu bądź sprzedaży papierów wartościowych i ma wpływ na przywrócenie płynności w sektorze bankowym.
• Stopa lombardowa – wskazuje na najwyższe oprocentowanie na rynku bankowym i cenę, po jakiej Narodowy Bank Polski udziela pożyczek bankom komercyjnym pod zastaw papierów wartościowych. Jest też podstawą do obliczania, jak wysokie może być maksymalnie oprocentowanie kredytów i pożyczek.
• Stopa depozytowa – określa, po jakiej cenie banki komercyjne składają depozyty w NBP. To jednocześnie najniższe oprocentowanie występujące na rynku bankowym.

Wartość stóp procentowych ma wpływ na wysokość stawki referencyjnej WIBOR(R). Wpływa ona na całkowity koszt kredytowania wraz z marżą bankową. WIBOR(R) jest stawką, po jakiej polskie banki komercyjne pożyczają sobie nawzajem pieniądze. Jego wysokość jest ustalana przez największe instytucje tego typu w Polsce każdego dnia.

Dlaczego wprowadza się ujemne stopy procentowe?

Ujemne stopy procentowe są stosowane w wyjątkowych okolicznościach – najczęściej w czasie deflacji lub bardzo niskiej inflacji, gdy klasyczne narzędzia polityki pieniężnej zawodzą.

Główne cele takiej decyzji to:

• zwiększenie konsumpcji – by ludzie chętniej wydawali pieniądze zamiast je oszczędzać,

• stymulowanie inwestycji – poprzez obniżenie kosztów kredytu,

• osłabienie waluty krajowej, co sprzyja eksportowi,

• zwiększenie inflacji – by pobudzić wzrost gospodarczy.

Co się dzieje, gdy stopy procentowe są ujemne? Zmieniają się zachowania banków, firm i konsumentów. To złożony proces, który może przynieść zarówno pozytywne skutki, jak i pewne ryzyka.

Jakie są konsekwencje wprowadzenia ujemnych stóp procentowych?

Wpływ ujemnych stóp procentowych można rozpatrywać w kilku wymiarach:

• Dla kredytobiorców – kredyty stają się tańsze, co sprzyja zakupom i inwestycjom.

• Dla oszczędzających – lokaty przestają być atrakcyjne, co zmusza do poszukiwania innych form lokowania kapitału.

• Dla banków – spada ich rentowność, co może prowadzić do ograniczenia akcji kredytowej lub wprowadzania dodatkowych opłat.

• Dla rynków finansowych – rośnie apetyt na ryzyko i ceny aktywów, takich jak akcje czy nieruchomości.

Czy ujemne stopy procentowe wpływają na decyzje kredytobiorców w Polsce?

Choć ujemne stopy procentowe w Polsce formalnie nie zostały wprowadzone, to w latach 2020–2021 byliśmy blisko tego poziomu. Rada Polityki Pieniężnej obniżyła wówczas główną stopę referencyjną do 0,1%.

Efekty?

• Kredyty hipoteczne biły rekordy popularności.

• Oszczędzający uciekali z banków do funduszy inwestycyjnych i na rynek nieruchomości.

• Banki wprowadzały opłaty za nieaktywne rachunki i nadwyżki środków.

To pokazuje, że nawet sama bliskość poziomu 0% może wpływać na zachowania finansowe Polaków.

Jakie są potencjalne zagrożenia związane z długotrwałym utrzymywaniem ujemnych stóp procentowych?

Zbyt długie utrzymywanie stóp procentowych poniżej zera może:

• prowadzić do nadmiernego zadłużenia gospodarstw domowych i firm,

• zwiększać ryzyko spekulacji na rynkach,

• obniżać zyski sektora bankowego,

• zniechęcać do oszczędzania, co może w dłuższej perspektywie ograniczyć kapitał inwestycyjny.

Dlatego banki centralne – mimo że korzystają z tego narzędzia – traktują je raczej jako rozwiązanie tymczasowe, a nie długofalową strategię.

Przykłady zastosowania ujemnych stóp procentowych na świecie

Pierwszym krajem, który sięgnął po to rozwiązanie, była Szwecja – już w 2009 roku. W ślad za nią poszły:

• Dania,

• Szwajcaria,

• Japonia,

• a także Europejski Bank Centralny, obejmujący m.in. Niemcy, Francję, Włochy i Hiszpanię.

W jaki sposób ujemne stopy procentowe pomogły stabilizować waluty?

W krajach o silnych walutach – jak Szwajcaria – celem ujemnych stóp była ochrona eksportu. Zbyt silna waluta czyniła towary mniej konkurencyjnymi za granicą. Obniżenie stóp miało:

• zniechęcić inwestorów do trzymania aktywów w danej walucie,

• zwiększyć jej podaż i obniżyć kurs,

• pobudzić eksport.

Efekt? W wielu przypadkach udało się ustabilizować kursy walut i poprawić bilans handlowy.

Jakie były długofalowe skutki wprowadzenia ujemnych stóp procentowych w Szwecji?

Szwecja była pierwsza i… jedna z pierwszych, które się z tej polityki wycofały. W 2019 roku Riksbank (szwedzki bank centralny) powrócił do dodatnich stóp.

Dlaczego?

• Ceny nieruchomości rosły zbyt szybko.

• Oszczędzający byli coraz bardziej niezadowoleni.

• Rentowność banków spadała, a ryzyko na rynku wzrosło.

To pokazuje, że choć ujemne stopy procentowe mogą przynieść krótkoterminowe korzyści, w dłuższej perspektywie mogą tworzyć nowe zagrożenia.

Czy ujemne stopy procentowe są dobre?

Odpowiedź brzmi: to zależy.

✔ Z punktu widzenia rządów i banków centralnych – to narzędzie pobudzania gospodarki.
✔ Dla kredytobiorców – to szansa na tańsze kredyty i większą dostępność finansowania.
✘ Dla oszczędzających – realna strata wartości pieniądza w czasie.
✘ Dla banków – mniejsze zyski i wyższe ryzyko operacyjne.

Ujemne stopy procentowe to nie lekarstwo na wszystko. To raczej doraźny środek ratunkowy stosowany w ekstremalnych warunkach – jak pandemia, recesja czy deflacja.

Podsumowanie

Ujemne stopy procentowe to narzędzie, które jeszcze kilkanaście lat temu było rozważane jedynie w teorii. Dziś wiemy, że może być skuteczne – ale także ryzykowne.

Czy stopy procentowe mogą być ujemne? – Tak. I mogą wrócić, jeśli sytuacja gospodarcza będzie tego wymagała.

Co oznaczają ujemne stopy procentowe? – Zmianę w podejściu do pieniędzy: premiują wydawanie, zniechęcają do oszczędzania.

Czy ujemne stopy procentowe są dobre? – Dla niektórych tak, ale wymagają rozwagi, umiaru i… czasu.

Dziś Polska nie stosuje tej polityki, ale doświadczenia innych krajów uczą, że warto znać jej mechanizmy i konsekwencje, by świadomie podejmować decyzje finansowe.